اطمينان‌بخش و نماياندن علل و نتايج و ثمرات آن‌ها است . و تاريخ به اين معنا ، بزرگ‌ترين گنجينه‌اى است كه از گذشتگان به يادگار مانده است و چنين تاريخى دربارهء بزرگ‌ترين پيشواى بشر كمتر نوشته شده است و بسيارى از مورّخان اسلامى براى حفظ متون حوادث ، از هر گونه اظهار نظر و تجزيه و تحليل خوددارى نموده‌اند . در صورتى كه اين پوزش براى توجيه اين كار كافى نيست ، زيرا آنان مىتوانستند براى حفظ اين هدف ، دو نوع كتاب بنويسند : كتابى را به بيان متون تاريخ اختصاص دهند و از هر نوع اظهار نظر و تجزيه و تحليل بپرهيزند و در كتاب ديگر ، حوادث را با تجزيه و تحليل صحيح ، بنگارند ، و يا در يك كتاب نظرات و تحليل‌ها را از حوادث و قضاياى تاريخى جدا سازند . در هر حال در ميان دانشمندان ديرينهء اسلامى ، كمتر كتابى به صورت تجزيه و تحليل دربارهء پيامبر اسلام نوشته شده است . نه تنها دربارهء پيامبر ، بلكه نوع جريان‌هاى تاريخى كه در طول قرنهاى اسلامى رخ داده است ، بدون اظهار نظر و بررسى دقيق نگارش يافته است . آرى ، نخستين كسى كه اين راه را به روى نويسندگان جهان بازنمود ، دانشمند مغربى ، « ابن خلدون » است « 1 » . وى در مقدمهء تاريخ و نگارش تاريخ تحليلى را به گونه‌اى پايه‌گذارى كرد . قسمت دوم اين كتاب‌ها ، اگر چه به صورت « وقايع نمايى » نوشته شده‌اند ، و رنگ تحقيق و بررسى را دارند ؛ ولى از آنجا كه برخى از آن‌ها به خود رنج تتبع نداده و به اتّكاى مدارك غير متقن و ترجمه‌هاى غير صحيح « وقايع نمايى » كرده‌اند ، دچار اشتباهات حيرت‌انگيزى شده‌اند . اكثر نوشته‌هاى خاورشناسان ، كه كمتر براى درك حقيقت و كشف واقع نوشته مىشود ، از اين نوع مىباشد .

--> ( 1 ) . قاضى عبد الرحمن بن محمد خضرمى مالكى ، كه در سال 808 ، بدرود زندگى گفته است . با اشتباهات زيادى كه در تحليل برخى از حوادث دارد ؛ مقدمه و تاريخ وى ، از كتاب‌هاى مفيد و سودمند است و كاملا نو و جنبهء ابتكارى دارند .